صورت كه به اعتبارى همان فصل است ، محقق مىشود . بنابراين تبدل صورتهاى پىدرپى بر هيولى بدون تجددات ذاتيه امكان ندارد و الا بايد جسم در حال تبدل صورت به كلى منعدم شود ، موضوع حركت و مصحح آن همين هيولاى موجود به وجود صورت است و چون حركت جوهرى و ذاتى است و از براى ذات ثباتى تصور ندارد ، موضوع حركت از ذات حركت خارج نمىباشد و اگر ما از ماهيت صرف‌نظر كنيم و حركت را در اصل وجود لحاظ كنيم ، ما منه الحركة و ما اليه الحركة واحدند . اين برهان بسيار دقيقى است بر حركت جوهريه و چون نظر ما اختصار مطالب است ، به همين اندازه اكتفا شد . در رسالهء مستقلى كه در حركت جوهريه تأليف كرده‌ام ، به‌طور مفصل كلمات صدر المتألهين را نقل و تشريح كرده‌ام . دلايلى كه بر حركت جوهرى در اين مختصر ذكر شد از موارد متفرقهء اسفار نقل شده است ، در رسالهء مذكور ادلهء زيادترى ذكر كرده‌ايم « 1 » . تكمله مجموعه عالم وجود بنابر قول متكلمان حادث است به حدوث زمانى . اين جماعت ظرف عدم سابق بر وجود عالم را زمان موهوم مىدانند نه زمان واقعى . چون زمان مقدار حركت است و حركت بدون ماده و جسم معنا ندارد ، متكلمين از يك نكته مهمى غفلت كرده‌اند و ندانسته‌اند كه اگر زمان سابق بر عالم موهوم باشد ، عالم در وهم حادث مىشود نه در واقع بايد در واقع قديم باشد . عالم وجود بنابر قول حكماى محققين ( اهل اشراق و مشائين ) حادث ذاتى و قديم زمانى است ، چون اين محققان انفكاك صنع را از صانع محال مىدانند

--> ( 1 ) . مثل وجوب رجوع نهايات به بدايات وجود ، رجوع محقق نشود مگر به تغيير ذات و انتقال از عالمى به عالم ديگر و عدم جواز صدور ناقص از كامل محض و آنچه كه به حسب بدء وجود ناقص است به اقتضاى عنايت تامه حق به تدريج كامل مىشود تا از نشأهء ماده به نشأهء تجرد تحول پيدا نمايد .